Կոնգոյի պատերազմները․ ովքե՞ր են շահում աշխարհի ամենահարուստ հանքային պաշարներից

Մի երկիր, որի ընդերքում թաքնված են հարստություններ, որոնց կարիքն ունի ամբողջ ժամանակակից աշխարհը։ Առանց այդ հարստությունների դժվար կլիներ պատկերացնել սմարթֆոնները, էլեկտրամոբիլները, համակարգիչները և նույնիսկ արհեստական բանականության զարգացման համար անհրաժեշտ տեխնոլոգիաները։ Բայց կա մի տարօրինակ հակասություն․ այդքան հարուստ ընդերք ունեցող երկիրը տասնամյակներ շարունակ ապրում է աղքատության, անկայունության և զինված հակամարտությունների պայմաններում։ Այդ երկիրը Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունն է։

Կոնգոյի պատմությունը միայն պատերազմների պատմություն չէ։ Այն նաև պատմություն է այն մասին, թե ինչպես կարող են բնական պաշարները վերածվել միջազգային տնտեսական մրցակցության առարկայի, իսկ հանքավայրերը՝ քաղաքական ազդեցության և զինված պայքարի ֆինանսավորման աղբյուրի։ Այստեղ հարցը միայն այն չէ, թե ով է վերահսկում տարածքը։ Շատ հաճախ ավելի կարևոր է մեկ ուրիշ հարց՝ ո՞վ է վերահսկում այն հանքանյութերը, որոնց համար պատրաստ են վճարել աշխարհի ամենահարուստ տեխնոլոգիական ընկերությունները։

Հարստություն, որը չդարձավ ազգային բարեկեցություն

Կոնգոյի ընդերքը իսկապես տպավորիչ է։ ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության տվյալներով՝ 2024 թվականին երկիրը ապահովել է աշխարհում արդյունահանված կոբալտի մոտ 75 տոկոսը և տիրապետել համաշխարհային պաշարների շուրջ 55 տոկոսին։ Բացի այդ, Կոնգոն աշխարհում առաջինն էր տանտալի արդյունահանմամբ՝ ապահովելով համաշխարհային արտադրության մոտ 51 տոկոսը։ Երկրում արդյունահանվում են նաև պղինձ, ոսկի, անագ, վոլֆրամ, ադամանդ և այլ արժեքավոր հանքանյութեր։

Սակայն այս հարստության ամենահետաքրքիր կողմն այն է, որ տարբեր հանքանյութեր տարբեր տնտեսական աշխարհներ են ստեղծել։ Կոբալտը հիմնականում կենտրոնացած է երկրի հարավում՝ Կատանգայի և Լուալաբայի հանքարդյունաբերական գոտիներում, որտեղ գործում են խոշոր միջազգային ընկերություններ։ Իսկ երկրի արևելքում՝ Հյուսիսային և Հարավային Կիվու նահանգներում, առավել կարևոր են տանտալը, անագը, վոլֆրամը և ոսկին։ Հենց այս արևելյան շրջաններն են երկար տարիներ դարձել զինված խմբավորումների, ապօրինի հանքարդյունահանման և սահմանային առևտրի կենտրոն։ Այս տարբերությունը կարևոր է, որովհետև հաճախ Կոնգոյի բոլոր հանքանյութերը ներկայացվում են որպես մեկ միասնական հակամարտության պատճառ, մինչդեռ իրականությունն ավելի բարդ է։

Եվ այստեղ սկսվում է այս պատմության ամենահետաքրքիր հատվածը։ Երբ աշխարհը սկսեց զանգվածաբար արտադրել սմարթֆոններ, նոութբուքեր և ժամանակակից էլեկտրոնիկա, Կոնգոյի հանքանյութերի նկատմամբ պահանջարկը նույնպես մեծացավ։ Տանտալը կիրառվում է էլեկտրոնային սարքերի կոնդենսատորներում, անագը՝ զոդման նյութերում, վոլֆրամը՝ տարբեր արդյունաբերական արտադրանքներում, իսկ ոսկին՝ էլեկտրոնիկայում և ոսկերչության մեջ։ Այլ կերպ ասած՝ Կոնգոյի հանքավայրերից դուրս եկող հումքը հայտնվում էր միջազգային արտադրական շղթաներում, իսկ այդ շղթաների վերջում կարող էին լինել աշխարհի ամենահայտնի տեխնոլոգիական ապրանքանիշերի արտադրանքները։

Բայց հանքանյութի արդյունահանման և վերջնական արտադրանքի վաճառքի միջև հսկայական ճանապարհ կա։ Հանքագործը կարող է աշխատել վտանգավոր պայմաններում և ստանալ շատ քիչ գումար, մինչդեռ միջնորդները, վերամշակող ձեռնարկությունները, արտահանողները և միջազգային առևտրային ընկերությունները մասնակցում են շատ ավելի մեծ արժեք ստեղծող շղթային։ Այդ համակարգի անթափանց հատվածներում առաջանում են նաև կոռուպցիայի, մաքսանենգության և զինված խմբավորումների ֆինանսավորման հնարավորություններ։

Ինչպե՞ս հանքերը դարձան պատերազմի ֆինանսավորման աղբյուր

Կոնգոյի ողբերգությունը մեկ օրում չի սկսվել։ Երկրի բնական պաշարների շուրջ պայքարի արմատները հասնում են դեռևս գաղութատիրական ժամանակաշրջան։ Բելգիական տիրապետության տարիներին Կոնգոն դիտարկվում էր որպես հումքի և բնական հարստությունների աղբյուր։ Հետագայում՝ անկախությունից հետո, քաղաքական անկայունությունը, պետական կառավարման թուլությունը և արտաքին միջամտությունները խորացրին այդ խնդիրները։

1990-ականների երկրորդ կեսին երկիրը ներքաշվեց երկու խոշոր պատերազմների մեջ։ Առաջին Կոնգոյի պատերազմը սկսվեց 1996 թվականին և ավարտվեց 1997-ին՝ Մոբուտու Սեսե Սեկոյի վարչակարգի տապալմամբ։ Սակայն խաղաղություն չհաստատվեց։ 1998 թվականին սկսվեց Երկրորդ Կոնգոյի պատերազմը, որին տարբեր փուլերում ներգրավվեցին մի շարք աֆրիկյան պետություններ, այդ թվում՝ Ռուանդան, Ուգանդան, Անգոլան և Զիմբաբվեն։ Հակամարտությունը հաճախ անվանում են Աֆրիկայի համաշխարհային պատերազմ, քանի որ դրանում ներգրավված էին բազմաթիվ երկրներ և զինված խմբավորումներ։

Այս պատերազմները միայն հանքերի համար չէին։ Դրանց հիմքում կային նաև անվտանգության խնդիրներ, էթնիկ հակասություններ, իշխանության համար պայքար և տարածաշրջանային մրցակցություն։ Բայց բնական պաշարները դարձան հակամարտությունը շարունակելու կարևոր տնտեսական միջոց։ ՄԱԿ-ի և ԱՄՆ-ի Կառավարական հաշվետվողականության գրասենյակի ուսումնասիրությունները փաստագրել են, թե ինչպես են զինված խմբավորումները և որոշ տարածաշրջանային դերակատարներ ներգրավվել հանքանյութերի շահագործման, հարկման և անօրինական առևտրի մեջ։

Այստեղ պետք է հասկանալ մի կարևոր հանգամանք․ հանքանյութերը պարտադիր չէ, որ սկսեն պատերազմը, բայց դրանց վաճառքից ստացվող եկամուտները կարող են օգնել պատերազմը շարունակել։ Երբ զինված խմբավորումը վերահսկում է հանքավայրը, ճանապարհը կամ առևտրային անցակետը, այն կարող է գումար հավաքել հանքագործներից, հարկել բեռնափոխադրումները և վերահսկել հումքի վաճառքը։ Այսպիսով՝ ընդերքի հարստությունը վերածվում է ոչ միայն տնտեսական ռեսուրսի, այլև ռազմական ազդեցության գործիքի։

Ռուբայա․ մի հանքավայր, որը զինված խմբավորման համար դարձավ եկամտի աղբյուր

Այս պատմության ամենախոսուն օրինակներից մեկը Ռուբայայի հանքարդյունաբերական շրջանն է՝ Հյուսիսային Կիվու նահանգում։ Այն հարուստ է կոլտանով՝ այն հանքաքարով, որից ստացվում է տանտալը։ Իսկ տանտալը կարևոր նյութ է ժամանակակից էլեկտրոնիկայի արտադրության համար։

2024 թվականին ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ M23 զինված խմբավորումը վերահսկողություն էր հաստատել Ռուբայայի հանքարդյունաբերական շրջանի նկատմամբ։ ՄԱԿ-ի խաղաղապահ առաքելության ղեկավար Բինտու Քեյտան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին հայտնել էր, որ հանքանյութերի արտադրությունից գանձվող հարկերը խմբավորմանը ամսական մոտ 300 հազար դոլարի եկամուտ էին ապահովում։ Ռուբայայի առևտրային շրջանառությունը, ըստ այդ հաղորդման, կապված էր համաշխարհային տանտալի մատակարարման ավելի քան 15 տոկոսի հետ։

Պատկերացրեք՝ մի զինված խմբավորում վերահսկում է հանքարդյունաբերական տարածքը, այնտեղից դուրս եկող հումքը հարկվում է, իսկ այդ հումքը վերջիվերջո հայտնվում է միջազգային առևտրային շղթայում։ Ստացվում է մի համակարգ, որտեղ պատերազմը կարող է ինքն իրեն ֆինանսավորել։ Որքան երկար է պահպանվում տարածքի վերահսկողությունը, այնքան ավելի մեծ է այդ եկամտի շարունակականության հնարավորությունը։

Բայց ո՞վ է վերջնական գնորդը։ Հանքանյութը կարող է անցնել մի քանի միջնորդների, վերամշակող ընկերությունների և արտահանողների միջով՝ մինչև հասնի միջազգային շուկա։ Այդ պատճառով հաճախ դժվար է պարզել դրա իրական ծագումը։ ՄԱԿ-ի փորձագիտական խմբերի զեկույցներն ուսումնասիրել են նաև Կոնգոյի հանքանյութերի ապօրինի արտահանման և հարևան երկրների տարածքով շրջանառության խնդիրները։ Սա է պատճառը, որ հակամարտությունը չի սահմանափակվում միայն Կոնգոյի սահմաններով։

Իսկ որտե՞ղ են Չինաստանը, միջազգային ընկերություններն ու տեխնոլոգիական հսկաները

Կոնգոյի հանքային հարստության համար մրցակցությունը միայն զինված խմբավորումների միջև չէ։ Այստեղ գործում են նաև խոշոր միջազգային ընկերություններ, որոնք հսկայական ներդրումներ են կատարում հանքարդյունաբերության մեջ։

Հատկապես մեծ է Չինաստանի տնտեսական ներկայությունը։ ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության տվյալներով՝ 2024 թվականին Չինաստանը Կոնգոյի հիմնական արտահանման գործընկերներից էր՝ ստանալով պղնձի և կոբալտի զգալի ծավալներ։ Չինական CMOC ընկերությունը, օրինակ, մեծ բաժնեմասեր ունի Tenke Fungurume և Kisanfu հանքավայրերում։ 2024 թվականին այդ երկու նախագծերի համատեղ արտադրանքը կազմել է ավելի քան 650 հազար տոննա պղինձ և շուրջ 114 հազար տոննա կոբալտ։

Այստեղ արդեն տեսնում ենք տնտեսական մրցակցության մեկ այլ մակարդակ։ Մի կողմից՝ Կոնգոն ունի այն հումքը, որի կարիքն ունի համաշխարհային արդյունաբերությունը, մյուս կողմից՝ միջազգային ընկերություններն ունեն կապիտալ, տեխնոլոգիաներ, վերամշակման հնարավորություններ և համաշխարհային շուկաներ դուրս գալու ճանապարհներ։

Այս ամենի արդյունքում առաջանում է մի կարևոր հարց․ եթե Կոնգոն այդքան կարևոր հումք է մատակարարում աշխարհին, ինչո՞ւ այդ հարստությունը չի վերածվում բնակչության համատարած բարեկեցության։

Պատասխանը մի քանի գործոնի համադրություն է՝ թույլ պետական ինստիտուտներ, կոռուպցիա, հարկային եկամուտների կառավարման խնդիրներ, ենթակառուցվածքների պակաս, անարդար աշխատանքային պայմաններ և զինված հակամարտություններ։ Համաշխարհային բանկն ընդգծում է, որ երկրի բնական հարստությունից բնակչության մեծ մասը բավարար չափով չի օգտվել, չնայած հանքարդյունաբերության կարևոր դերին ազգային տնտեսության մեջ։

Կարևոր է նաև տարբերել երկու բան․ խոշոր օրինական հանքարդյունաբերական ընկերությունների առկայությունը ինքնին չի նշանակում, որ դրանք ֆինանսավորում են զինված խմբավորումները։ Սակայն միջազգային մատակարարման շղթաներում հումքի ծագման ոչ բավարար վերահսկողությունը կարող է հնարավորություն տալ, որ ապօրինի արդյունահանված կամ հարկված հանքանյութերը հայտնվեն օրինական առևտրի մեջ։

Կարո՞ղ է աշխարհը դադարեցնել այս շղթան

Խնդիրը միայն Կոնգոյի կառավարությանը վերացնելուն կամ զինված խմբավորումներին զինաթափելուն չի հանգում։ Անհրաժեշտ է նաև վերահսկել այն ճանապարհը, որով հանքանյութը հանքավայրից հասնում է միջազգային շուկա։

ԱՄՆ-ում 2010 թվականին ընդունված Dodd–Frank օրենքի 1502-րդ բաժնի հիման վրա 2012 թվականից գործում է այսպես կոչված «հակամարտության հանքանյութերի» բացահայտման պահանջը։ Այն վերաբերում է ոսկուն, տանտալին, անագին և վոլֆրամին։ Ընկերություններից պահանջվում է բացահայտել՝ արդյոք իրենց արտադրանքում օգտագործվող այդ հանքանյութերը ծագում են Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունից կամ հարակից երկրներից և արդյոք դրանք կապված են զինված խմբավորումների ֆինանսավորման հետ։

Սակայն ԱՄՆ Կառավարական հաշվետվողականության գրասենյակի 2024 թվականի զեկույցը ցույց տվեց, որ այդ բացահայտման կանոնակարգը չի հանգեցրել Կոնգոյում բռնության և անկայունության էական նվազմանը։ Հատկապես դժվար է վերահսկել ոսկու շրջանառությունը, քանի որ այն համեմատաբար հեշտ է տեղափոխել և մաքսանենգ ճանապարհով արտահանել։

Այսինքն՝ միայն ընկերություններից փաստաթղթեր պահանջելը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ են նաև անկախ ստուգումներ, հանքավայրերի իրական վերահսկողություն, սահմանային առևտրի թափանցիկություն և այն մարդկանց պաշտպանություն, որոնք աշխատում են այդ հանքերում։

Կոնգոյի պատմությունը մեզ ստիպում է մի փոքր այլ կերպ նայել այն իրերին, որոնք ամեն օր օգտագործում ենք։ Երբ վերցնում ենք սմարթֆոնը, միացնում համակարգիչը կամ խոսում էլեկտրամոբիլների ապագայի մասին, հազվադեպ ենք մտածում այն հումքի ճանապարհի մասին, որն անհրաժեշտ է այդ տեխնոլոգիաների ստեղծման համար։

Իսկ այդ ճանապարհը երբեմն սկսվում է Կոնգոյի վտանգավոր հանքավայրերից, որտեղ մարդիկ աշխատում են ծանր պայմաններում, զինված խմբավորումները պայքարում են տարածքների վերահսկողության համար, իսկ միջազգային շուկան շարունակում է պահանջել ավելի շատ հումք։

Կոնգոյի ողբերգությունը հենց այս հակասության մեջ է․ երկիրը տիրապետում է հարստությունների, որոնց կարիքն ունի ամբողջ աշխարհը, բայց այդ հարստությունները դեռևս չեն ապահովել իր բնակչության համար համարժեք անվտանգություն և բարեկեցություն։

Եվ գուցե այս պատմության ամենակարևոր հարցը հետևյալն է․ եթե ժամանակակից աշխարհի տեխնոլոգիական առաջընթացը մասամբ կառուցվում է Կոնգոյի հանքանյութերի վրա, ապա ինչո՞ւ այդ առաջընթացի իրական արժեքը հաճախ վճարում են հենց այն մարդիկ, որոնց հողի տակ թաքնված են այդ հարստությունները։

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ